Osmanlı Arşivinde Nallıhan

Mesut Şener, NALLIHAN Kitabı Yazarı

Arşivlerde, Nallıhan hakkında Osmanlı dönemi tarihini araştırmak için; Tahrir defterleri, Vakıf kayıtları, Şeriye sicilleri, Devlet Salnameleri, Ankara Vilayeti Salnameleri ve Hurufat-Temettuat-Avarız-İcmal-Mühimme Defterleri gibi belgeler bulunmaktadır.

Bu belgeler sayesinde ilçenin cumhuriyet dönemi öncesine ilişkin coğrafi, tarihi, iktisadi ve toplumsal yapısı hakkında bilgi edinmekteyiz.

Nallıhan’la ilgili Osmanlı arşivinden günümüze ulaşan en eski yazılı belgeler Tahrir defterleridir. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğünde bulunan 1487, 1521 ve 1530 yılına ait Hüdavendigar(*) Vilayeti Tahrir Defterleri ile bu defterlerin sonuncusu olan Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Arşivinde bulunan 1572 tarihli Bursa Tahrir Defteri ve Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivinde bulunan 1613 tarihli 585 no’lu defterdeki Nasuhpaşa Vakfiyesi incelendiğinde Nallıhan hakkında pek çok bilgiye ulaşmaktayız.

Tüm bu belgeler incelendiğinde görülüyor ki; Nallıhan, Nasuh Paşa Kocahan’ı yaptırmadan öncede var ama bugünkü yerinde değil de, büyük olasılıkla Kayapınar Çiftliği yakınındaki şehir kalıntılarının olduğu yerdedir. (Bu kalıntılar 1960 yılından sonra kaybolmuştur.) Bu olasılığa Ankara Vilayeti Salnameleri ve ansiklopediler de yer veriyor. Kocahan'ın yapımıyla bugünkü yerine bir göç olduğuna kesin gözüyle bakılabilir. (Nallıhan’ın Tarihçesine bakınız)

Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Arşiv Belgelerinde NALLIHAN

1487 yılına ait Hüdavendigar(Bursa) Sancağı Tahrir Defteri

1487 yılına ait Bursa Sancağı Tahrir Defterinin 290 ve 319 arasındaki sayfalarından anlaşıldığına göre, Nallıhan Kasabasının merkez olduğu Karahisar-ı Nallı nahiyesi, karye (köy) statüsündeki 50 yerleşim yerinden oluşuyor ve nahiyenin tamamında toplam 832 ev ve 221mücerred (bekar) vergi mükellefi bulunuyordu.

1487 tarihli Bursa Tahrir defterinde Karahisar-ı Nallı Nahiyesine bağlı görünen köyler:(1)

1487 de Karahisar-ı Nallı Nahiyesine bağlı köyler

Acısu

Kavacık

Akçabayır

Kayalar

Aksu

Keçilü

Belenalan

Kendere

Beydili

Kethüda

Çayır

Kızılcaviran

Çeği

Kızılkuyu

Davudoğlan

Kızılöz

Depe

Kozca

Ebce

Körpeler

Erücek

Kuruca

Eymür

Miçan

Gazi

Mikail

Gölcük

Ormenos

Günşah

Osman

Harami

Oyumağacı

Hisarcık

Ozan

İshaklar

Sarukaya

İslamözü

Sobran

Kafiralanı

Sofular

Kara  

Soku

Karacapınar

Sorka

Karadepe

Sürümlü

Karakozan

Ulu

Karaköy

Yemre


1521 yılına ait Bursa Sancağı Tahrir defterinin 171 ve 209 arasındaki sayfalarından anlaşıldığına göre, Nallıhan kasabasının merkez olduğu Karahisar-ı Nallı Nahiyesi, karye (köy) statüsündeki 49 yerleşim yerinden oluşuyor ve nahiyenin tamamında toplam 970 ev ve 627 mücerred (bekar) vergi mükellefi bulunuyordu. Bu rakamlara göre nahiyenin tamamında yaklaşık 5 500 kişi yaşamaktaydı. Önceki sayımla (1487) karşılaştırıldığında Karahisar-ı Nallı Nahiyesi nüfusunun 34 yıl sonra % 25 oranında arttığı görülüyor. Bu deftere göre nahiyenin tamamı Müslüman olarak kayıtlıdır.

1521 tarihli Bursa Tahrir Defterinde Karahisar-ı Nallı Nahiyesine bağlı görünen köyler bir eksiğiyle Sorka adlı köy hariç 1487 yılındakilerle aynı.(2)

1530 tarihli 166 Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Anadolu Defteri

1530 tarihli 166 Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Anadolu Defteri’nde Hüdavendigar Vilayetine bağlı Karahisar-ı Na’llu Nahiyesine 53 köy ve 5 mezranın bağlı olduğunu görüyoruz. Aşağıdaki tabloda da görüleceği üzere köy sayısında ve köy isimlerinde bazı farklılıklar var.(3)

1530 da Karahisar-ı Nallı Nahiyesine bağlı köy ve mezralar

    Köyler

Acıca

Kavacık

Acısu

Kendere

Akçabayır

Kethüda

Akkaya

Kızılcaviran

Aksu

Kızılkuyu

Ayagü

Kızılöz

Belenalan

Kovacık

Beydili

Kozca

Çay / Çayır

Körpeler

Çeği

Mikail

Çive

Ormenos

Dar

Osman

Davudoğlanı

Oyumağaç

Depe

Ozan

Dutağacı (Eyyübağa)

Saçak

Erücek

Sarukaya

Gazi

Sobran

Gençlü

Sofular

Gevanşe

Soku

Gölcük

Sorka

Günşah

Sürümlü

Harami

Ulu

Hisarcık

Yemre

İshaklar

 

Kabalar

Mezralar

Kafiralanı

Aslıhan

Kara

Kayabükü

Karadepe

Sulucayer

Karahavran

Yusuf bin Gündüz

Karaköy

 


             Tapu Kadostro Genel Müdürlüğü Kuyud-i Kadime Arşivinde NALLIHAN
(4)

1572 tarihli 68 no’lu Mufassal-ı Liva-i Hüdavendigar Tahrir Defteri

Tapu Kadostro Genel Müdürlüğü Arşivinde bulunan h.981/m.1572 tarihli 68 nolu Mufassal-ı Liva-i Hüdavendigar Tahrir Defterinin başından, 114. sayfaya kadar Nahiye-i Sivrihisar, 185. sayfaya kadar Nahiye-i Beğpazarı, 186. sayfadan kitabın sonuna yani 245. sayfaya kadar da Nahiye-i Karahisar-ı Na'llu yer almaktadır.

Nahiye-i Karahisar-ı Na'llu 3 mahalleden oluşur, zeamet türü vergi öder.

Nahiye-i KARA HİSAR-I NA'LLU

Karye (köy) ..........       139 (Mükerrer yazılan 9 köy hariç sayı 139’dur.)

Mezra...................       14     

Nehir....................          3     

Çiftlik...................           9     

Cemaat.................         1      (106 neferlik, aydın kişi topluluğu)

Şehir.....................         1     

Mahalle................           3     

 

3 Mahalle ve nüfus dağılımları:

Mahalle-i Cami-i Şerif (nüfusu 48)     

Nefer(**) (vergiye tabi kişi) ....................       20

Hane (5 nüfuslu aile) ..............................       5

Mücerred (bekar) ....................................       13

Ehl-i berat (5 nüfuslu devlet görevlisi) ....       2

Mahalle-i Mescid-i Hüseyinler (nüfusu 49)

Nefer.......................................................       17

Hane........................................................       8

Mücerrred................................................       9

Mahalle-i Yakuplar (nüfusu 81)

Nefer.......................................................       29

Hane.......................................................        12

Mücerred.................................................       16

Ehl-i berat...............................................        1

Yetişen ürünler:

Buğday ................ 60 kile,

Arpa .................... 20 kile,

Mahlut (Karışık).. 20 kile,

Üzüm, Bal, Meyve, Soğan, Pirinç.

2 tane de değirmen vardır.


1572 de Karahisar-I Na’llu Nahiyesine Bağlı Köy ve Mezralar (5)

Köyler(139)

Doğancıoğlu

Karaköy

Solaklar

Abdiler

Doğanoğlu

Karaköy

Sorka

Acıca/Atça

Düdükçükaşı

Karalular

Sülüklü

Acısu

Emre

Karcabınar/Karacasu

Sürmelü

Ağıllıca

Enginler

Karyağdı

Şaban Fakih

Ahi

Erücek

Kavacık

Şadiler

Ahmedler

Eymür

Kayadibi

Şahinoğlu

Akçabayır

Eymürler

Kendere/Cendere

Şamlular

Aksu

Eyneler

Kethuda

Tekfurlar/Tekirler

Akyaka

Gazi /Gerede

Kızılca

Timaroğlanları

Alan

Gencelü

Kızılcaviran

Turfallar

Alibeğ

Gölcük/K.gölcük

Kızılkuyu

Tuzakçı

Alpiler

Güneyyaka

Kızılöz

Tüysüzler

Arapköseler

Güneyyaka

Kiçibeğler

Ulardı

Arkudça

Günşah

Kozcular/Kuzucular

Ulu/Uluköy

Aruklar

Günviran

Köseler

Uzunbelen

Aslıhanlar

Hacı Kasım

Kulfalar

Ümmidler

Aydıncıklar

Hacı Yakuplar

Kurıca

Vakıf/N.gölcük

Aydoğmuş

Haliloğlu

Kuzca

Viranlu

Bağluca

Haliloğlu

Kuzca/Eğriköy

Yakaderecik

Bahşayişler

Hasbeğiler

Kuzyaka

Yeganlar

Balcılar

Haydarlar

Kuzyaka

Yemere

Ballıcaklar

Hırami/Harami

Küçük Oyumağaç

Yenice

Bayezidler

Hisarcık

Küçük Sarılar/Sarılar

 

Beğdili

Hisaryakası

Küçükler

Mezralar(14)

Belenalan

Hocaoğlusekisi

Malkoç

Acıcalar

Büğrüce

İbrahim Fakihler

Mikail/Meyildere

Belenviran

Büyük Mikail

İnebeği

Ormenos/Soğukçam

Eyagü

Cihanşahlar

İsa Kethudalar

Ormenos/Soğukçam

Hisse-i Taş

Cülahlar

İsaoğlu

Ortaviran

Karaağaç

Çaldibi

İshak Şıhlar

Osman

Karabük

Çay

İshaklar

Oyumağaç

Keverzcik

Çayır

İslamözü

Ozan

Kurdlar

Çeği/Gökçeöz

İsrailler

Saçak

Müteferrika

Çıkrıközü

İsrailler

Sakızcık

Sarucaburun

Çora

Kabalar

Sarıyar

Sulucayer

Dar

Kafiralanı/İslamalan

Sarukaya

Şerabhane

Davutoğlanı

Kara

Seydi Ahmedler

Tutağaç

Demürciler

Kara

Sobran

Yusuf bin Gündüz

Depe

Kara Horan

Sofılar

 

Depe

Karacalar

Sofılar

 

Dineksekisi

Karadepe

Soku/Süğukkuyu

 

 

1530 yılına ait Tahrir Defteri ile 1572 yılına ait 68 no’lu Mufassal Tahrir Defteri ve h.1311/1893 tarihli Ankara Salnamesindeki köy adlarını bugünkülerle karşılaştırdığımızda kimileri çizelgede de görüleceği gibi bugünkülerle aynen çakışmaktadır. Bazı köy adları sanki Bizans'tan kalma gibi. Bazıları da çeviriden kaynaklanan nedenlerle bugünkülerle benzeşmiyor gibi görünse de, hece veya harf eksiği ya da fazlasıyla benzeyenlerde çok. Bazıları o yüzyıldan günümüze kadar isim değiştirmiş, bazıları ise doğal afetler ve göçler nedeniyle haritadan silinmiş olabilir. 1572 yılında göze çarpan köy ve mezra sayısının çokluğu ise 1530 yılında eksik yazımdan ya da mezraların yazılmayışından kaynaklanabilir.

h.1311/1891 Tarihli Ankara Vilayeti Salnamesinde Nallıhan’a bağlı köyler

Akçabayır

Kara

Akdere

Kavacık

Aksudivanı

Kavak

Akyar (Akbayır)

Kızılöz

Alan

Kozanlar

Aydoğmuş

Kozlu

Bağdereyi bala

Kulu

Bağdereyi zir

Kuruca

Bağlıca

Kuzucular

Belenalan

Mikail

Belenviran

Nabi

Beydili

Nallıderesi

Boyaz (Buyaz)

Osman

Buruncuk

Oymaağaç

Cendere

Ozak (Uzak)

Civeler

Ömerşıhlar

Çayır

Öşürler

Çekmür (Çekmer)

Sarıkaya

Davutoğlan

Sarılar

Eğri

Soğukkuyu

Emremsultan

Subaşı

Epceler

Suviranıkebir

Eycik (İcik)

Suviranısağır

Eymir

Sürüm

Fasıl

Şıhlar (Şeyhler)

Geredere

Tekfurlar

Gölcük (Karahisar)

Tekke

Gölcük (Nallı)

Tepe

Harami

Timur

Hıdırlar

Ulu

İnce

Yenice

İslamalan

 

 

h.1311/1893 tarihli salnamenin 266. sayfasında Nallıhan'ın 60 köyü olduğu yazılı. 333. sayfasında ise 63 köy yazılıp sıralanmıştır. h.1309/1891 tarihli salnamede de 63 köy aynı sırayla yazılmış, fakat şu kadar köyü var denmemiştir.

1572 Tarihli 68 Sayılı Mufassal Tahrir defterindeki köy sayısının çokluğu ise o yıllardaki yerleşmenin çok dağınık olmasına bağlanabilir. Fakat burada adı geçen, bugünde aynı adla varlıklarını sürdüren bazı köylerin 1893 Tarihli salnamede olmayışları manidar.

Osmanlı dönemine ait Ankara Vilayeti Salnamelerinde Nallıhan'daki idari yapılanmayı, Nallıhan'ın tarihini, coğrafyasını ve ekonomisini okuyup bilgi edinme olanağı buluyoruz. (Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için Mesut Şener’in NALLIHAN kitabına bakabilirsiniz.)

Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtlar Arşivinde NALLIHAN

NASUHPAŞA VAKFI

Nasuh Paşa’nın Halep'ten dönerken Nallıhan'da yaptırdığı yapıları vakfettiğine ilişkin, Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtlar Arşivinde bulunan h. 1022 / m. 1613 tarihli 585 nolu defterin 42. sayfa 45. sırasında kayıtlı bulunan Nasuhpaşa Vakfına ait vakfiyenin özeti:

"Bursa Sancağı’na bağlı Karahisar Neallu Kazası’nda, Nallı Boğazı’nda Ulaşlar Köyü arazisinden ayrılan arsa üzerinde, yapımı h.1015/m.1595'te biten, han, hamam, cami ve mektebin vakfedilmesi için Nasuh Paşa, h.1022/m.1613'de Anakara Valisi Mustafa Paşayı görevlendirir. O da Tatar Ali Çavuşu mütevelli tayin eder ve binaların vakfedildiğini mahkemede doğrular." (6)          

Yukarıdaki alıntının Türkçe tercümesi Vakıf Kayıtlar Arşivinde bulunan 2221 nolu defterin 160 s. 146. sırasındadır.

“Nasuh Paşanın bu hizmetlerine karşı padişah tarafından; Sobran, Hocaoğlu Sekisi, Dinek Sekisi, Karadepe, Kızılcaviran, Düdükçübaşı, Aslıhanlar ve Kiçibeğler köyleriyle bazı çiftliklerin gelirinin, bir kısmı vakfın yaşaması için bir kısmı da kendisine verilmiştir.”(7)

*********

(*) Hüdavendigar Vilayeti: Osmanlı Döneminde Bursa, Bilecik, Kütahya, Balıkesir illerini içine alan ve merkezi Bursa olan vilayet.

(1) Belgelerle Nallıhan s.6, Devlet Arşivleri Gn. Md.lüğü Hazar Reklam 2010

   “Tahrir Defterleri, Osmanlı yönetimi tarafından 15. ve 18. yüzyılları arasında vergilerin sağlıklı toplanabilmesi ve devlete karşı olan yükümlülüklerin takip edilebilmesi için tutulmuş sayım defterleridir. Osmanlı Devleti, bu defterlere, vergi mükellefi kişileri, gelir getiren menkul ve gayrimenkulleri, vakıf mallarını, vergiden muaf olanları ayrıntılarıyla kaydediyordu. Bu defterler 30-40 yılda bir yenileniyor ve güncelleniyordu. Verdikleri bilgiler açısından Tahrir Defterleri, bir çeşit nüfus sayımı defteri de kabul edilebilir.” Aynı kitap

(2) Belgelerle Nallıhan s.8, Devlet Arşivleri Gn. Md.lüğü Hazar Reklam 2010

(3) Devlet Arşivleri Gn. Md.lüğü 166 Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Anadolu Defteri s.89-112

(4) h.981/1572 Tarihli 68 nolu Mufasal Tahrir Defteri, Tapu Kadostro Gn.Md.lüğü arşivi

     Köy isimleri dışındaki çeviriyi, anılan Gn. Md.lük çalışanı Orhan Özdil yapmıştır.

(**) Nüfusa neferler dahil edilmez. Nüfusu hesaplamak için, hane ve ehl-i berat sayıları 5'le çarpılarak mücerretle (bekarlarla) toplanır.

(5) Burada Köy ve Mezra isimleri -Ö.L.Barkan’ın -Hüdavendigar Livası Tahrir Defterleri TTK Ankara 1988- kitabından alınmış ve alfabetik sıraya konmuştur.

(6) Vakıflar Gn. Md.lüğü Arşivi h.1022 Tarihli 585 Nolu Defter

(7) Ömer Lütfi Barkan Hüdavendigar Livası Tahrir Defterleri s.636 TTK Ankara 1988